Akademisyen müellif Gökhan Yavuz Demir’in kaleme aldığı birinci kurmaca metin ‘Kesin Döneceksiniz’ Yeni İnsan Yayınevi tarafından okura sunuldu. Uzun yıllardır lisan üzerine yaptığı çalışmalarla bilinen Yavuz, bu kıssada eski bir edebiyat doçenti Refik Çavuş’un işsiz geçen seksen yılına ve bir gününe odaklanıyor.
“Edebiyatın hammaddesi gerçekliktir, ancak bu gerçeklikle neler yapacağı, nasıl oynayacağı müellife kalmıştır. İster o gerçekliği fantastiğin hudutlarına kadar götürüp esnetir, isterse hepimizi objektif olduğuna inandırdığı bir gerçekliğin gözlemcisi kılar. Bu türlü bakıldığında her edebî metin hem gerçektir hem de değil. Bu sebeple benim birinci kurgu metnim olan Kesin Döneceksiniz de objektif ve tarihî bir gerçeklik ile muhayyel bir gerçeklik ortasındaki ince ve belirli bilinmeyen bir çizgi üzerine bina edildi” diyen Gökhan Yavuz Demir’le birinci novellası Kesin Döneceksiniz ve edebiyatın yeni problemleri üzerine konuştuk.
Kesin Döneceksiniz, birinci kurmaca metniniz… Metinde ‘gerçeklik’ öne çıkıyor. Edebiyat ve gerçeklik ortasındaki ilgiyi nasıl yorumluyorsunuz?
Edebiyatın hammaddesi gerçekliktir. Lakin bu gerçeklik hiç kuşkusuz sizin perspektifinizden bağımsız objektif bir gerçeklik değildir. Muharrir o hepimizin bildiğimizi düşündüğümüz gerçekliğe, onunla oynayarak, hatta onu bir oyun hamuru üzere yoğurarak, yine hal verir. Bu sayede gerçekliğe tahminen daha evvel edemediğimiz kadar derinden nüfuz ederiz veyahut da gerçekliği daha evvel etmediğimiz bir biçimde deneyim ederiz. Özelde edebiyatın, genelde sanatın insan ruhunu özgürleştirici ve zenginleştirici gücü buradan gelir.
Elbette edebiyatın hammaddesi gerçekliktir, lakin bu gerçeklikle neler yapacağı, nasıl oynayacağı müellife kalmıştır. İster o gerçekliği fantastiğin hudutlarına kadar götürüp esnetir, isterse hepimizi objektif olduğuna inandırdığı bir gerçekliğin gözlemcisi kılar.
Böyle bakıldığında her edebî metin hem gerçektir hem de değil. Bu sebeple benim birinci kurgu metnim olan Kesin Döneceksiniz de objektif ve tarihî bir gerçeklik ile muhayyel bir gerçeklik ortasındaki ince ve muhakkak meçhul bir çizgi üzerine bina edildi.
Evet, edebiyatın hammaddesi gerçekliktir, lakin edebiyat gerçeklikten daha fazla bir şeydir. O, gerçeklik hakkında bir anlatı, gerçekliğin çok öznel bir kavranışı, objektif ve tarihî gerçekliğin linguistik ve edebî bir gerçeklik olarak tekrar inşasıdır. Bu sebeple edebiyat, zannedildiği üzere gerçekliği yansıtan bir ayna değildir, gerçekliği resmetmez. Bilakis gerçekliği tekrar inşa eder ve onu daha önce hiç görmediğimiz bir biçimde görmemizi sağlayarak biz okurların içinde yaşadığımız kendi gerçekliğimizi yeni bir pencereden görmemizi sağlar. Edebiyat insanı ve dünyayı bu türlü işler, inceltir ve zenginleştirir.
Bir entelektüel olarak bütün bu söylediklerime inanıyorum. Lakin neredeyse elli yaşında birinci kez kurgu bir metin kaleme almış bir muharrir olarak bu söylediklerimi ne kadar kâğıt üzerinde gerçekleştirebildim, bilemiyorum. Umarım Kesin Döneceksiniz, içinde yaşadığımız gerçekliği daha güzel anlamamıza ve kendi objektif ve tarihî gerçekliğimize yeni bir pencereden bakmamıza vesile olur. Bir müellif için bu elbette yalnızca bir temenni. Zira kitap piyasaya çıktığından beri buna karar verecek olan okurlar.
‘ULUSAL KANON, TOPLUMSAL KRİZ VE DEHA…’
Tarih ve edebiyat birbirini besleyen iki disiplinken vakit zaman da edebiyatın, tarihi ‘bozduğunu’ ve tekrar yazdığını görüyoruz. Kesin Döneceksiniz’den yola çıkarak yakın tarihin kıymetli problemleriyle edebiyat ortasındaki alakaya dair ne söylersiniz?
Tarih sözünün İngilizcesi, mâlumunuz olduğu üzere history. Bu da İngilizcede story’nin bir söz olarak esasen history’nin içinde içerildiği mânâsına geliyor. Yani tarih, kıssayı de içeriyor. Bunu ayrıyeten Heredot Tarihi’nden de biliyor olmalıyız. Bu türlü bakınca, tarihin en eski edebî çeşitlerden biri olduğunu söylemek bile mümkün. Bu sebeple edebiyatın tarihi bozduğu önermenize katılamayacağım. En azından edebiyatın öznelliğiyle bozacağı bir objektif tarih özü olduğunu sanmıyorum. Zira tarih ile geçmiş birbirinden çok farklı şeyler. Evet geçmiş bir sefer yaşanmıştır ama geçmişin anlatısı olarak tarih o biricik geçmişi daima ve birbirinden farklı formlarda yine yazarak pek çok geçmiş öyküsü ortaya koyabilir. Bu sebeple tıpkı geçmiş olayı iki farklı tarihçiden okumak, kahramanlar birebir olsa bile, iki farklı müellifin elinden çıkmış iki farklı kıssayı okumaya emsal.
Anlamak İçin Yaşamak’ın sonlarında bir toplumun üst seviye edebiyat eserleri verebilmesi için şu üç şartın koşul olduğunu anlatmıştım: Ulusal bir kanon, toplumsal bir kriz ve bu ikisinin kucağında yeşeren deha. Bu üçünü bir ortaya getiremiyorsanız ya kanonunuzun ya krizinizin veyahut da dehanızın çok büyük olması lâzım.
Shakespeare’in yahut Cervantes’in yazdığı on yedinci yüzyılın başları da bugünkünden daha sakin ve daha huzurlu değildi. Premodern toplum yerini çağdaş topluma bırakıyordu. Bütün kıymetler hiyerarşisi değişiyordu. Shakespeare ve Cervantes, kanondan ve krizden beslenerek bu değişimin kronometresini tutan iki dehaydı. Yaşanan çalkantıyı anlatırken çağdaşlarını ufukta belirenden de haberdar ettiler. Birebiri on dokuzuncu yüzyılda Balzac ve Dickens, yirminci yüzyılda Kafka için de söylenebilir.
Bugün de dünya büyük bir değişimin içinden geçiyor. Krizin ortasındayız. Uzatılmış bir yirminci yüzyıl yerini geç doğmakta ısrar eden yirmi birinci yüzyıla hâlâ bırakmadı. Yalnızca iktisat değil, demokrasi ve hukukta da bir kriz bütün dünya genelinde hissediliyor. Biz imparatorluk kaybetmenin travmasıyla misak-ı ulusal hudutları içine o kadar çekildik ki bütün kriz yalnızca burada var zannediyoruz. Bu yüzden çağının krizini anlayacak yerli ve ulusal bir edebiyat inşa edemiyoruz. Zira bir kanonumuz da yok. Hatta daha da kötüsü Tanpınar üzere istisnaları saymazsanız kanonla alaka kurabilecek yahut kanonik bilince sahip müellifler da çıkaramamışız.
Yoksa dışarıda Shakespeare’i, Cervantes’i yahut Balzac’ı çok heyecanlandıracak bir toplumsal çalkantı var. Her şey hareket hâlinde. Ve görünen o ki her şeyin oturması ve durulması da vakit alacak.
Çok müellifimiz var. Ve anlaşılan daha kacı de gelecek; yoldalar, katıldıkları müelliflik atölyesinden sertifikalarını almayı bekliyorlar. Ama bize yaşadıklarımızı anlatacak gerçek müellifimiz yok denecek kadar az. Mülteciler, bayan cinayetleri, çeteleşme, KHK’lılar vb. pek çok ıstırap ve felaket gözümüzün önünde yaşanıyor. Bütün bunlar tecavüz, intihar, mevt, kahır ve sefalet demek. Ancak bizim edebiyatımızın (o da yanlış bir Türkçeyle) “kısa öykücüleri” bize iç düşüncelerini, küçük burjuva hayatlarındaki boktan sorunları, bayan erkek alakalarını çayla, martıyla, simitle, rakıyla anlatmayı deniyorlar.
Twitterda attığımız o muhalif tweetleri saymazsak bu toplumsal kriz kimsenin umurunda değil. Herkes kendini koruyup, pozisyonunu koruma edip bugünleri az hasarla atlatmanın hesabında. Suya sabuna dokunmadan ne kadar büyük müellif olunuyorsa o kadar büyük muharrirlerimiz var işte.
Bunun için ağlayacak değilim. Oturup çalışmak zorundayız. Kolayı seçmeden, yani alkışa, tezahürata, duruma teslim olmadan kendi sesimizi bulmalıyız. Kendi sorunlarımızı, umutlarımızı, hayal kırıklıklarımızı ve hayallerimizi misak-ı ulusal sonları içinde kalmayıp kozmik problemlerle ilişkilendirerek anlatacak üniversal bir form bulmak zorundayız. Ya buluruz veyahut da Kapıkule dışında çok az kararı olan ve esamisi okunan edebiyatımızın lokal muvaffakiyetleri ve starlarıyla gözlerimiz kamaşmaya devam eder. İkincisi olursa birebir hayatları yaşamak yazgımız olur. Bence asıl korkutucu olan da budur.

‘TÜRKİYE’NİN KHK DİYE BİR SORUNU YOK’
Kesin Döneceksiniz, Kafka’dan aşina olduğumuz bir edebi atmosfer ve üslupla açılıyor ve devamında Türkiye’nin en kıymetli sorunlarından biri olan KHK’ye hakikat uzanıyor. KHK ile akademiden uzaklaştırılan bir muharrir olarak metne yaklaşırken nelere dikkat ettiniz? Nerede ‘biz’ başladı, nerede ‘ben’ bitti?
Kesin Döneceksiniz’in açılışının okurlarda bıraktığı ve bırakacağı intibâları bilemiyorum. Bu usul yorumlara yapıtımı zenginleştirdiği için yalnızca teşekkür edebilirim. Lakin KHK’ların Türkiye’nin kıymetli problemlerinden biri olduğu tespitinize, hem de bir KHK’lı olduğum hâlde, maalesef katılamayacağım. Bana nazaran Türkiye’nin hiç de umurunda olmadığı, hatta bir sıkıntı olarak bile görmediği fiilî bir gerçek KHK’lar. KHK’lıların ve tahminen bir kısım demokratın dışında bence Türkiye’nin KHK diye bir sıkıntısı yok. Bu sebeple de bütün bir ülke fırtınanın dinmesini, her şeyin geçmesini beklerken biz KHK’lıları işte bu “Kesin Döneceksiniz” ile teselli ediyor. Oryantalistler tümüyle de yanılıyor olamayacağına nazaran, bu durum için gerçek bir şarklılık örneği diyebiliriz. Herkesin gözü önünde hayatlarımız mahvedildi. Göz nazaran göre bir zulme uğradık. Ve en karşısından en müslümanına, en demokratından en adiline akademide, gazetelerde, televizyonlarda bir köşesi, konumu olan birden fazla insan “Merak etmeyin geçecek bunlar, kesin döneceksiniz,” diyerek sırtımızı sıvazlamaktan öteki hiçbir şey yapmadılar. Ne yapabilirlerdi, çok öteki bir soru. Lakin ondan önce konuşulması gereken ne yapmadıklarıdır. Zira neredeyse kimse bir şey yapmadı.
Ben aslında spesifik olarak bizim öykümüzü, yani Türkiye’yi ve KHK’ları anlatmak istemedim. Münasebetiyle öykümün içinde KHK’nın K’sı bile geçmiyor. Ama bir KHK’lı olarak, hem de elli yaşına kadar hiç kurgu yazmamış bir KHK’lı muharrir olarak metnimde anlattığım öykümün her durumda benim gerçek öykümün gölgesinde kalacağını biliyordum. Bu riski göze aldım. Nasıl kendi beğenilerimi, kırıklıklarımı öykümün içinde sergilemekten korkmadıysam, KHK çağrışımları ortasında öykümün kaybolup gitme ihtimalini de göze aldım. Müelliflik cüret ister. Ve o yüreği sanırım gösterdim.
Çünkü beni bekleyen şu olacaktı: KHK’lı akademisyen Gökhan Yavuz Demir kendi KHK öyküsünü anlattığı bir kitap yazdı. Düzgün de bundan kime ne! Dediğim üzere zati ülke büyük ölçüde bizimle ilgilenmiyor, hatta önemli bir kısmı “oh oldu, hak ettiler,” diyor veyahut öbür bir kısmı da “ateş olmayan yerden duman çıkmaz, bir şey yapmasaydı atmazlardı, diğerlerini değil de onu attıklarına nazaran,” diye akıl yürütüyor. Bütün bunlara bir de muharrir olarak hiç kurgu yazmamış olduğumu ekleyin. Okur, kitabın üzerinde novella yazsa bile, hem KHK’lı olduğumu hem de hiç kurgu yazmadığımı birleştirince ortaya çıkan şey gerçek bir KHK kıssası oluyor. Ve KHK’lar bu kadar tazeyken, bizler her şeyin hâlâ çok içindeyken bu da kimsenin ilgisini çekmiyor.
Tabii okura, bu önyargısını pekiştirecek pek çok sebebi de müellif olarak ben verdim. Bir açıdan kendim de kaşındım. Kahramanım Refik Çavuş üniversiteden atılmış bir edebiyat doçenti olmakla kalmıyor, birebir vakitte köpekleri, Don Quijote’yi, Hemingway’i, Çetin Altan ve Refik Halid’i de çok seviyor. Haydi artık gelin de en yakınınızdakine bile “Refik Çavuş ben değilim, anlatılanlar benim hayatım değil,” deyin. Kim inanır?..
Aslında kendi beğenilerimi bu kadar aleni öykümün içine koyarken, kendimi Poe’nun “Çalınan Mektup”u üzere gözler önüne koyarak gizlediğimi düşünüyorum. Okuduğum, işittiğim pek çok yaşanmış hadiseyi muhayyilemde kendi yaşadıklarım ve şahit olduklarımla dönüştürüp harmanladım. Üstelik bunu da abartıdan hiç kaçmayarak, hatta basbayağı abartarak yaptım.
Aslında lokal bir sıkıntıyı üniversal boyutuyla anlatmak istemiştim. Bu nedenle hiç KHK’nın ismini anmadım. Çekoslovakya’da Kundera’nın, Sovyetlerde Bulgakov’un, Arjantin’de Borges’in; yani tarihin rastgele bir devrinde rastgele bir coğrafyada akıl tutulması yaşayan rastgele bir toplumdaki her entelektüelin başına gelmiş ve gelebilecek olanı, kendi öykümün merkezî teması kıldım. Aslında bence bütün bir öykü bundan ibaret. Lakin kıssanın müellifi, hiç kurgu yazmamış bir KHK’lı olunca ve köpekleri ve kitaplarıyla kıssanın içinde uzunluk gösterince, Kesin Döneceksiniz direkt bir KHK’lının günlüğü muamelesi gördü ve okurlar benim için üzüldüler. Hiç kuşkusuz bu da önemli. Ancak ben kurgu metin yazmaya devam edersem ve bir gün memleket de normalleşirse, sanırım Kesin Döneceksiniz o gün hakkıyla değerlendirilecektir. Artık her şey o kadar sıcak ki sükût suikasti kaçınılmaz.
‘BU MEMLEKETTE SİZİN BEDELİNİZİ ORTAYA KOYMAK İÇİN ÖLMENİZİ BEKLERLER’
Sükut suikastini kavramında durmakta yarar var. Edebiyatın sükut suikastine uğrattığı problemler neler? Sizin de vurguladığınız üzere günümüzde kentli, orta sınıf yalnızlığı epeyce ağır işleniyor. Memleketin ayrıca sıkıntıları neden göz arkası ediliyor? Bir entelektüelin sorumluluğu nerede başlar?
Sükût suikasti salt bize has bir şey değil, öteki toplumlarda da öbür müellifler periyot dönem ondan hissesini almışlar. Ama bizdeki çok organize, çok klasik, çok kurumsal ve çok sistematik. Fark burada. Aklıma yeniden 1924’te Halep’te sürgündeyken aklına “acaba ölsem memlekette yankısı ne olur?” sorusu niyet İstanbul’a kendi mevt haberini telgraf çeken Refik Halid geliyor. Elbette bütün gazeteler Refik Halid’i övme yarışına girmiş. Bu memlekette sizin kıymetinizi ortaya koymak için ölmenizi beklerler. Ölene kadar yüzünüze bakmayanlar, cenaze töreninizde sizi övmeye doyamazlar. Garibim Tanpınar Saatleri Ayarlama Enstitüsü hakkında biri çıkıp da bir inceleme yazsın diye bekliyordu; artık yer gök Saatleri Ayarlama Enstitüsü incelemeleriyle dolup taşıyor. Bu bizim kültürümüzün kendi evlatlarına reva gördüğü bir muamele. Bundan kaçış yok. Bu memleketin evladı her muharrir, her entelektüel üzere ben de kendi sükût suikastimi yaşamaya mahkûmum. Hudut bozucu, lakin bir taraftan da kaya üzere sert bir realite bu. Vakit yegâne adil hâkimdir. Kimin kazanıp, kimin kaybettiğine yalnızca o karar verebilir. Korkarım ki ben bunu göremeyeceğim. Kendi kendime okuyup yazmaya devam etmek durumundayım. Bir şey yazmamın veyahut yazmamamın hiçbir fark yaratmadığını bildiğim hâlde, yalnızca inadına, sadece gerimden “rahmetli de öldüğü güne kadar enayi üzere hiç kimsenin okumadığı yazılar yazmaya devam etti,” dedirtmek için yazıyorum.
Bizim edebiyatımızın kendi sorunlarımız hakkındaki suskunluğu ise, tam da kendi ayakları üzerinde duran, kendi sesi olan, kendi kanonunu inşa etmiş, yani kendisi olmuş bir edebiyat olamamasından kaynaklanıyor. Memlekette otuz yıldır düşük yoğunluklu iç savaş yaşanıyor, daha yedi sene önceki darbe teşebbüsünde sokaklarda kan gövdeyi götürdü, memleketin neredeyse yarısına yakını terörle iltisaklı, sokaklarda hunharca bayan cinayetleri işleniyor, tecavüze uğrayan çocuklar, azap edilen sokak hayvanları, geçinemediği için intihar eden insancıklar, kendi insanlarının üzerine kendi bayrağı ve mızraklarının ucundaki Kur’an sayfalarıyla yürüyen bir ulusal irade… Bunların hiçbirinin edebiyatımızda bir karşılığı yahut yeri yok. Bunun birçok sebebi var. Lakin en başta geleni bütün tumturaklı söylevlerimize karşın yerli bir kanonumuzun olmaması. Böylelikle gerçek yazarlarınız da olmuyor. Tek tük gerçek yazarınızın da ağır ceza mahkemelerinde, hapishanelerde aslında canına okuyorsunuz. Geriye kalanlar da ya yazmayı atölyelerden öğrenenler ya yaptıkları kitap özetlerini mebzul ölçüdeki edebiyat mecmualarında edebiyat eleştirisi diye yayınlayanlar veyahut da politik angajmanlardan belediyelere yaslanmaya kadar türlü türlü hayatta kalma hüneri kazanmışlar oluyor. Buradan kendimize, kendi hakikatimize dair bir şey nasıl çıkabilir ki!
‘OKURUN YÜZEYSELLİĞİYLE MÜELLİFİN YÜZEYSELLİĞİ BİRBİRİNİ BESLİYOR’
Çok uzun vakittir söylüyorum. Türkiye’de okurların yüzeyselliğiyle müelliflerin yüzeyselliği birbirini besliyor ve her geçen gün yüzeysellik daha da artıyor. Bu yüzeyselliğin ismi da “samimiyet.” Herkes muharrirleri samimi anlatımı için övüyor, kitaplar samimi oldukları için okunuyor. Bir edebiyat tenkidinin, kritiğinin yegâne kriteri “samimiyet” ise, içtenlikle söylüyorum, ortada ne edebiyat var demektir ne de samimiyet.
Herkesin kendi masasındakini alkışladığı bir ortamda edebiyatınızın da milletlerarası arenada ismi anılmaz. Orhan Pamuk’a şükredelim. O gidip Nobel Edebiyat Ödülü’nü almasaydı, bugün dünya bizim ne yazıp ne okuduğumuzla hiç ilgilenmeyecekti.
Vallahi ben de ne yazıp ne okuduğumuzla hiç ilgilenmiyorum. Onun için çağdaşlarımın da benim ne yazıp ne okuduğumla hiç ilgilenmemesine şaşmıyorum. Kritik isterdim. Lakin bu şartlarda övülmek, sövülmek ve yok sayılmak daha gerçekçi bir beklenti olur.
Son söylediğinize gelince bir entelektüelin sorumluluğu yaslanmayıp yazdığı surece daima vardır, yani ne başlar ne biter. Ancak yazmak yerine yaslanmayı tercih edenlerin entelektüel sorumluluğu ise şartlar gereği hiç başlayamaz. Meğer bir toplum akıl tutulması yaşadığında hiç şuurunda olmasa ve hatta sesini duyduğunda öfkeden kuduracak bile olsa, yeniden de en çok o sorumluluk sahibi entelektüelin sesine muhtaçlık duyar.
‘REFİK ÇAVUŞ DA BENİM ÜZERE ÇAĞDAŞLARININ NE OKUDUĞUYLA İLGİLENMİYOR’
Metinde çokça muharrir ve eser göndermesi var. Bu kadar gönderme, bize biraz da müellifin şahsî dünyasına bakma imkanı sunuyor. Don Quijote’ye karşı özel ilginiz biliniyor ama bahsi geçen başka muharrirler sizi nasıl besledi? Bugüne bakınca edebiyatçıların gelenekle alakasını nasıl görüyorsunuz?
Metinde çokça müellif ve eser göndermesi var, zira Refik Çavuş da benim üzere çağdaşlarının ne okuduğuyla ilgilenmiyor. Onun yıllar içinde bir okur olarak geliştirdiği kendi damak tadı var. Benim de o denli. Elli yaşıma geldim sayılır. Bir elli senem daha olmayacaktır. O vakit kalan kısıtlı vaktimi makus metinler okuyarak harcayamam. Bu sebeple yeterli muharrirler, âlâ çalışılmış metinler ve yeniden yeterli müelliflerin tavsiye ettikleri müellif ve kitapları okuyorum.
Geriye dönüp baktığımda okuduğum ve sevdiğim muharrirleri şöyle tasnif ediyorum: Birincinin babamın sevdiği müellifleri okudum. O müelliflerden Çetin Altan, Refik Erduran, Jack London, Stefan Zweig hâlâ okuduğum ve çok sevdiğim yazarlardır. Sonra kendi keşfettiğim muharrirler geldi. Borges, Eco, Calvino, Marquez, Hemingway ve öbürleri. En sonunda ise sevdiğim muharrirlerin sevdiği muharrirler geliyor. Meselâ Çetin Altan üzerinden Refik Halid’i, Borges üzerinden Chesterton ve Kipling’i, Marquez üzerinden Juan Rulfo’yu bu türlü tanıyıp sevdim. Zira edebiyatın büyük bir toplumsal ağ olduğunu düşünüyorum. Bunu bir sosyolog olmazdan önce de sezgilerimle biliyordum ve o alakalar ağının içinde bir okur ve bir muharrir olarak kendimi var ettim. Hepsinden üslubuma, tekniğime, ritmime varana kadar lisana dökemeyeceğim, formüle edemeyeceğim pek çok şey öğrendim.
Edebiyat üzere gelenek de bir toplumsal ağ. Tekil dehalara değil, geleneğin dehasına inanıyorum. Her muharrir üzere ben de o geleneğin dehasından besleniyorum. Bu sebeple artistik yahut ukalalık olsun diye değil, kendi karakterimi ilişkin olduğu ağıyla anlatmak istediğim için Çavuş’la müşterek yazarlarımıza yer verdim. Aslında orada da risk aldım. Bugün akademide “disiplinlerarasılık” nasıl bilip bilmeyen herkes tarafından olur olmadık yerde kullanılıyor, bunun birebiri edebiyatta da “metinlerarasılık” için geçerli. Kitabının içinde öteki bir klasik metnin ismini geçirince muharrir “metinlerarası” bir metin yazdığı için havaya giriyor ve eleştirmen de müellifin metnindeki o “metinlerarasılık”ı överek onu daha da havaya sokuyor. Elbette ne disiplinlerarasılık ne de metinlerarasılık bu türlü sefil bir şey.
Bir çeşit sürgün edilmiş, bir çeşit yalnızlığa mahkûm edilmiş, dışlanmış ve unutulmuş bir entelektüelin gündelik hayatını anlattığım için Çetin Altan’ı, Refik Halid’i, Kundera’yı çok sık andım, tekrar ettim ve kullandım. Bu görünen kısmı. Ancak teknik olaraksa Hemingway ve Marquez’den çok istifade ettim. Bir de Çavuş tipinde bir entelektüelin kıssanın sonundaki o aksiyona geçebilmesi için romanlarındaki müelliften çok gerçek hayattaki Hemingway efsanesine gereksinimim oldu ve onu da yardıma çağırdım.
Ben o ağ olmadan yazamazdım. Çavuş da o ağ olmadan özgürleşemezdi.
‘YAZARLARIN LİSAN KULLANIMINDA DURUM SANDIĞINIZDAN DA VAHİM’
Dil üzerine çalışmalarınızla tanınıyorsunuz. Türkçe edebiyatın bugünkü geldiği noktada lisan kullanımına dair ne söylersiniz?
Dil hakkında çalışmalarımla tanınıyordum, tahminen daha yanlışsız bir tabir olacaktır. O da elbette bir vakitler tanındığımı varsayarsak. Yoksa ihraçtan bu yana lisan hakkında hiç çalışmadım. Yazmayı bırakın, neredeyse lisan hakkında hiç okumadım. Kabul edelim ki bu ihraçla, son beş senede entelektüel varoluşum daha da güçlendi. Lakin entelektüel varoluşumun güçlenmesi, akademik manada kastre edildiğim gerçeğini de değiştiremez. Bu ikisi birbirinden çok farklı şeyler. Hâlâ okuyorum, yazıyorum lakin bunların hiçbiri sistematik değil.
Türkçe edebiyata ve müelliflerimizin lisan kullanımına gelince ne diyeyim ki! Durum sandığınızdan da vahim.
Fakir bir vokabülerle, kalp para kadar ucuz klişelerle işini görüp sıkıntısını anlatmaya çalışan bir edebiyat görüyorum. Üstelik bundan kimse rahatsız da değil. En beteriyse devrik cümlelerin istisna olmaktan çıkıp genel düstur hâlini alması. Okuduğunuz rastgele bir kitabın rastgele bir sayfasını çabucak açın ve devrik cümleleri sayın. Devrik cümlelerin sayısının kurallı cümlelerin sayısından fazla olduğunu görmeseniz bile, ikisinin sayısının neredeyse baş başa çıktığına şahit olacaksınız.
Henüz üniversitedeyken, bir aktiflik sonrası Murat Doküman ile laflıyorduk. Husus artık ismini vermeyeceğim bir muharrire geldi. Kitapları çok okunan, çok methedilen bu müellifi Evrak de övdü. En son dayanamayıp “yâ hû okuyamıyorum, kurduğu her dokuz cümleden onu devrik,” dediğimde, Evrak tebessüm ederek “ne bekliyorsun ki devrik kültürün devrik çocukları,” dedi. Bunları dedikodu yapmak için anlatmıyorum. Evrak sıkıntıyı benim hiç formüle edemeyeceğim veciz bir tabirle formüle ettiği için anlatıyorum.
Okurlar da müellifler da aslında o şikâyet ettikleri devrik kültürün devrik çocukları olduklarının farkında değiller. Devrik kültüre, devrik bir lisanla isyan edebileceklerini sanıyorlar. Tahminen de lisan hakkında on yıldan fazla çalışmış olmanın avantajıyla ben bu devrik kültüre de devrik lisana de belli bir aradan bakabiliyorum. Şayet o arayı entelektüel manada yaratamasaydım, ben de içeriden devrik cümlelerle devrik bir kültüre savaş açacaktım.
Kötü tabir edilmiş düzgün bir fikir olamaz.
Bunu aklınızdan hiç çıkarmayın. O vakit makus anlatılmış güzel bir öykü; makus çeviri edilmiş âlâ bir ideoloji; makus yazılmış adil bir yasa metni; klişelerle, devrik cümlelerle lisana getirilmiş özgün bir fikir olamayacağını da anlarsınız. Şayet haklıysam, bu, yaşadığımız bütün entelektüel sefaleti açıklayabilir.
Tek tahlil Türkçenin üstadlarını dönüp dönüp okumak ve hatta tahminen yazarken de başlangıçta taklit etmek. Refik Halid, Çetin Altan, Refik Erduran, Attilâ İlhan, Cemil Meriç, Necip Fazıl ve dahasını yalnızca kanonumuz için değil Türkçe öğrenmek için de tekrar tekrar okumaya mecburuz.
Önümüzdeki günlerde okurlarınızı bekleyen yeni çalışmalarınız nelerdir?
Vallahi atölyelerden, ufak tefek yetiştirilmesi gereken yazılardan, Ertuğrul ve Kasım ile yaptığımız “Hepsinin Yeri Ayrı”nın çekimlerinden, elime yapışmış iki çeviriden ve hayatın hay huyundan geriye, yeni bir çalışmaya ağırlaşmak için ne vakit kalıyor ne de güç.
Sanırım evvel çeviriler gelecek. Elbette bitirebilirsem. Akabinde bu işsiz geçen beş sene içinde ekmek parası için yazdığım yazılardan oluşan bir seçki çıkacak. Ne vakit çıkar kestiremiyorum lakin belgeyi yayıncıma teslim ettim.
Tabii bunlar hazırdan yediğim işler. Şayet sorunuzun işaret ettiği şey, Kesin Döneceksiniz’in akabinde yeni bir kurgu metin gelip gelmeyeceği ise, hiç kuşkunuz olmasın ki gelecek. Şu anda bilgisayarımda, vakit buldukça hala üzerlerinde çalıştığım üç farklı evrak var. Bunlardan biri katiyen en sona kalacak. İkisi ortasında gidip geldiğim bir müddet oldu fakat onlardan da hangisini öne alacağıma karar verdim. Yani ne yazacağımı biliyorum. Üzerimdeki iş yükümü azaltıp çoktan bitirmem gereken işleri teslim eder etmez yazmaya kaldığım yerden devam edeceğim.
Bu ortada bir de taşınma durumum var. Malûmunuz, o da çok sancılı bir süreç olacaktır. Okur eline ne vakit alır hiçbir fikrim yok, fakat sanırım yeni meskende bu yaz ve bu sonbahar yeni kitabımı yazıyor olacağım. Gerisini daima birlikte yaşayıp göreceğiz.